Burgerschapsonderwijs en kinderwijkraden (lessen)

Scholen hebben sinds 2006 de wettelijke taak om aandacht te besteden aan burgerschap. De inhoudelijke invulling is aan de scholen zelf, maar dat blijkt nog niet zo eenvoudig. De vraag is of de lessen en activiteiten in het kader van een kinderwijkraad hier een rol in kunnen spelen.

Burgerschapsonderwijs

coverVerder-met-burgerschapin haar advies Verder met burgerschap in het onderwijs (2012) definieert de Onderwijsraad burgerschap als de bereidheid en het vermogen deel uit te maken van een gemeenschap en daar een actieve bijdrage aan te leveren. Burgerschapsvorming, of eigenlijk actief burgerschap en sociale integratie behelst drie domeinen: democratie, participatie en identiteit.

Scholen in het primair, voortgezet en speciaal onderwijs dienen onderwijs in burgerschap in hun curriculum op te nemen, waarbij ze zelf verantwoordelijk zijn voor de inhoudelijke invulling.
Die invulling dient in elk geval de volgende kern te bevatten:
jongeren leren functioneren, vanuit eigen idealen, waarden en normen, in een pluriforme, democratische samenleving, en bij hen het vermogen ontwikkelen aan deze samenleving een eigen bijdrage te (willen) leveren.
Daartoe zouden de volgende twee componenten aan bod moeten komen:

  • Kennis over democratie en de waarden en spelregels die hieraan ten grondslag liggen, alsmede het werken aan de ontwikkeling van bijbehorende vaardigheden en gedrag.
  • Aandacht voor identiteitsontwikkeling van leerlingen; ontwikkeling van en reflectie op eigen idealen, normen en waarden en de eigen positie in de samenleving.

Als uitgangspunt voor een opbouw in het curriculum onderscheidt de Onderwijsraad volgende drie niveaus worden:

  1. Micro – School (burgerschap binnen de school)
  2. Meso – Lokaal (wijk) (maatschappelijk burgerschap)
  3. Macro – Nationaal/internationaal (politiek of staatsburgerschap)

Systematisch burgerschapsonderwijs vraagt om uitgewerkte leerlijnen, en om explicitering van de activiteiten en de opbouw die daarin zit. De ontwikkeling en implementatie van burgerschapsonderwijs is voor veel (basis)scholen een complexe opgave. De school moet een visie op burgerschap ontwikkelen en deze vertalen naar concrete onderwijsdoelen. De school moet zowel werken aan inhoudelijke kennis en vaardigheden via het curriculum als zorgen voor een open en stimulerend schoolklimaat, waarin oefenen met burgerschap steeds vanzelfsprekender wordt.

Veelal betekent dit dat scholen hun curriculum opnieuw moeten doordenken, burgerschap een samenhangende plaats moeten geven in meerdere vakken, en moeten werken aan draagvlak en deskundigheid onder docenten – aldus de Onderwijsraad.

Kerndoelen

KerndoelenOJW-M&S
Kerndoelen rond Burgerschapsvorming

In de Kerndoelen Primair Onderwijs (OCW, 2006) staat aangegeven waar basisscholen zich op moeten richten. Daarin is geen apart domein voor burgerschapsvorming, maar er is wel een directe relatie met burgerschap in de kerndoelen onder Mens en samenleving in het domein Oriëntatie op jezelf en de wereld. Deze kerndoelen vormen een basis voor actief burgerschap en sociale integratie, maar zijn vooral op kennis en vaardigheden gericht. Houdingsaspecten komen in de kerndoelen onvoldoende terug, terwijl deze in wet en beleid wel centraal staan. Verder ontbreekt in de kerndoelen het leveren van een actieve bijdrage aan de samenleving.

Stand van zaken

Tien jaar na de invoering van de wet blijkt dat de huidige uitwerking van burgerschapsonderwijs niet de beoogde resultaten oplevert. Kennis en vaardigheden van leerlingen in het primair en voortgezet onderwijs rond burgerschap blijken laag. In vergelijking met andere landen besteden Nederlandse scholen relatief weinig aandacht aan burgerschap.

Bij veel scholen ontbreekt het aan specifieke deskundigheid en kennis op het gebied van burgerschapsonderwijs. Scholen geven aan dat het minstens drie jaar en soms veel langer duurt voordat het burgerschapsonderwijs enigszins geborgd is in het onderwijs en de schoolorganisatie.

De complexiteit van de opdracht en de soms omvangrijke onderwijsveranderingen die daarmee gepaard kunnen gaan, betekenen dat ondersteuning van scholen bij het vormgeven aan burgerschapsonderwijs nodig is. Vandaar dat de Onderwijsraad scholen aanraadt om hun burgerschapsonderwijs in samenwerking met externe partners vorm te geven, met een rol voor ouders en/of partners in de eigen regio of wijk.

Kinderwijkraden en burgerschapsonderwijs

kwridee-doel Het Basisidee van de kinderwijkraden sluit naadloos aan bij de inhoudelijke kern van burgerschap. De doelstelling om kinderen te leren om samen hun eigen wijk te verbeteren is welhaast synoniem met het kweken van maatschappelijk burgerschap op lokaal (wijk) niveau.

De lessen en kinderwijkraden bieden een kant-en-klare uitwerking van leerdoelen voor burgerschapsonderwijs, gericht op leerlingen van de hoogste groepen van het basisonderwijs.
De componenten democratie en identiteitsontwikkeling komen in de lessen nadrukkelijk aan de orde, zowel in de theorie (leren) als in de praktijkopdrachten (doen).
De kinderwijkraad bouwt hierop voort.

de al-doende-leerdoelen van de lessen en de kinderwijkraad

Hoewel de kinderwijkraad zelf strikt genomen een buitenschoolse activiteit is, zijn er diverse mogelijkheden om de kinderwijkraad ook tussendoor als burgerschapsonderwijs voor de klas te halen. De kinderen in de raad zijn vertegenwoordigers van de schoolklassen. De kinderwijkraad heeft primair tot taak de door alle leerlingen op school gemaakte en gekozen plannen te realiseren. Naast de lessen die voorafgaan aan de kinderwijkraad kan de school ook later in het schooljaar vervolglessen organiseren, waarin de kinderwijkraad bijvoorbeeld verslag doet en samen met de klas de resultaten evalueert.

Conform de aanbeveling van de Onderwijsraad vormt de kinderwijkraad voor basisscholen een samenwerking met externe lokale partijen – Kies&Co, gemeente, welzijns- en bewonersorganisaties en ouders. De deelnemende scholen kunnen gebruik maken van ondersteuning door Kies&Co, die het lesmateriaal en de lessen geleidelijk overdraagt aan lokale docenten (zie Werkwijze).

Samen met scholen doorontwikkelen

De Kies&Co kinderwijkraden zijn gebaseerd op een nauwe samenwerking met basisscholen in de wijk. De lessen en activiteiten rond de kinderwijkraden zijn gericht op het al-doende-leren van actief burgerschap. De bedoeling is dat de basisschool deze kant-en-klaar kan inpassen in haar opdracht voor burgerschapsonderwijs. Kies&Co brengt de ervaringen en wensen van de scholen bijeen en werkt op basis daarvan het lesmateriaal en activiteitenprogramma continu bij. Kies&Co wil zo in samenwerking met de scholen een optimale aansluiting bij het burgerschapsonderwijs in het schoolcurriculum nastreven (zie Over Ons).

Facebooktwittergoogle_plusmail