Burgerschap in het schoolcurriculum – een lastige puzzel?

Scholen hebben de verplichting om burgerschap te bevorderen, maar de de manier waarop en de tijdsinvestering staan vrij. Er zijn allerlei manieren om onderwijsdoelen voor burgerschapsvorming te realiseren. In praktijk blijkt het voor veel scholen een hele puzzel om verschillende aspecten van burgerschap een samenhangende plek in het curriculum te geven.

De meeste scholen realiseren in hun onderwijsaanbod al aspecten van burgerschap. Zij hebben bijvoorbeeld een leerlingenraad, oefenen in vreedzaam oplossen van conflicten of besteden rond de verkiezingen aandacht aan democratie. Maar het zijn vaak versnipperde activiteiten die afhangen van het toeval of de voorkeur van de docent… er zit geen plan achter.

Het nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling SLO ondersteunt scholen bij het maken van een plan om burgerschap een structurele en samenhangende plek in het curriculum te geven, zie www.burgerschapindeschool.nl

SLOmodBinC
SLO: model onderwijsaanbod burgerschap: vier mogelijke wegen

Het SLO constateert dat burgerschap zelden als vak op het rooster staat, maar dat aspecten van burgerschap aan bod kunnen komen in vakken of leergebieden die daar inhoudelijk bij aansluiten, zoals aardrijkskunde, geschiedenis of levensbeschouwing.

Leraren kunnen ook kiezen voor afstemming of samenwerking, bijvoorbeeld via een vakoverstijgend of schoolbreed project, bijvoorbeeld een themadag over artikel 1 van de grondwet, een themaweek over democratie of het organiseren van scholierenverkiezingen.

De school als gemeenschap is een prima oefenplaats voor burgerschapsonderwerpen zoals omgangsvormen, basiswaarden, diversiteit, identiteit en democratie. Democratisch burgerschap en participatie op school kunnen worden versterkt via een pedagogisch klimaat waarin leerlingen inspraak hebben; kunnen meedenken, meepraten en meebeslissen en leren verantwoordelijkheid te dragen voor deze besluiten. Participatie kan op klas- en schoolniveau vorm krijgen, bijvoorbeeld middels een klassen- of leerlingenraad.

De omgeving buiten school kan benut worden om leerdoelen te bereiken. De omgeving kan naar binnen worden gehaald, bijvoorbeeld met gastlessen door professionals of ouders. Leerlingen kunnen ook buiten de school leerervaringen opdoen via gerichte excursies of activiteiten.

Kerndoelen

Onderwijs in burgerschap (actief burgerschap en sociale integratie) heeft als globaal doel om leerlingen de bereidheid en het vermogen deel uit te maken van een gemeenschap en daar een actieve bijdrage aan te leveren. Kernbegrippen zijn democratie, participatie en identiteit.

KerndoelenOJW-M&SIn de Kerndoelen Primair Onderwijs (OCW, 2006) is geen apart vak of leergebied met specifieke kerndoelen voor burgerschapsvorming, maar er is wel een duidelijke relatie met het leergebied Oriëntatie op jezelf en de wereld, met name onder het deelgied Mens en samenleving (kerndoelen 34 t/m 39; aandacht voor gezondheid, zelfredzaamheid, staatsinrichting, waarden en normen, respect voor andersdenkenden en zorg voor het milieu).

De kerndoelen onder de deelgebieden Natuur en techniek (40 t/m 46), Ruimte (47 t/m 50) en Tijd (51 t/m 53) zijn meer gericht op de vakken Biologie, Aardrijkskunde respectievelijk Geschiedenis.
De deelgebieden aardrijkskunde, geschiedenis, biologie, burgerschapsvorming, verkeersles en staatsinrichting kunnen ook aan de orde komen in het overkoepelende vak Oriëntatie op jezelf en de wereld (of Wereldoriëntatie).

Het SLO tekent hierbij aan dat de genoemde kerndoelen onder Mens en Samenleving vooral op kennis en vaardigheden zijn gericht. Het ontbreekt aan concrete aandacht voor het aanleren van de bereidheid (houding) en het vermogen om een actieve bijdrage aan de gemeenschap te leveren.
Bij burgerschapsvorming zijn vooral houdingen en vaardigheden van belang. Kennis wordt doorgaans voldoende bijgebracht in het reguliere (vak)curriculum, maar het accent bij burgerschap moet bij leren door te doen liggen.
De Onderwijsraad adviseert scholen om burgerschapsvorming in samenwerking met externe partners vorm te geven, met een rol voor ouders en/of partners in de eigen regio of wijk.

wikiwijsLMPleinBeschikbare Methoden en Lesmateriaal

Het platform wikiwijsleermiddelenplein – een gezamenlijk initiatief van Kennisnet, de Open Universiteit en SLO – biedt een zeer uitgebreid overzicht van beschikbare lesmaterialen en lesmethoden.
Zoeken op trefwoord Burgerschap levert ruim 1.000 lesmaterialen en meer dan 30 lesmethoden voor het primair onderwijs op.
Veel van deze materialen en methoden behandelen wel aspecten van burgerschap (sluiten aan op kerndoelen 34 t/m 39), maar hebben vooral (ook) betrekking op andere vakken, zoals Aardrijkskunde of Geschiedenis.

Het volgende overzicht toont een aantal lesmethoden waarin burgerschapsvorming centraal staat, waarbij aangegeven wordt voor welke groepen de methode bedoeld is en op welk niveau (micro- of schoolniveau, meso- of lokaal/wijk-niveau en macro- of nationaal/internationaal niveau) de methode gericht is:

schemaLesmethoden
methoden voor burgerschapsvorming naar doelgroep en niveau

kinderenSocTalentenKinderen en… hun sociale talenten

Kinderen en… hun sociale talenten is gericht op de sociale competentie bij kinderen. In de methode komen acht categorieën van sociaal competent gedrag elk jaar aan de orde: ervaringen met anderen kunnen delen; aardig doen; samen kunnen spelen en werken; een taak kunnen en willen uitvoeren; jezelf kunnen en durven presenteren; keuzes kunnen maken; voor jezelf kunnen opkomen zonder anderen daarbij te benadelen; kunnen omgaan met ruzie.

De activiteitenmappen bevatten een handleiding en uitgewerkte lessen. Alle lessen zijn volgens een vaste structuur opgebouwd. Per groep zijn er per jaar twintig lessen.
De methode sluit aan op de Sociale Competentie Observatie Lijst en is ook bruikbaar voor burgerschapsvorming (sociale competenties).

deelnemersdomeinDe Vreedzame School / Vreedzame Wijk

De Vreedzame School is een integraal programma voor sociale competentie en democratisch burgerschap, gericht op vreedzame cultuur in klas en school. Een Vreedzame School is een gemeenschap waarin iedereen op school leert om beter met conflicten om te gaan en iedereen (leerlingen, personeel, ouders, ondersteunend personeel) zich betrokken en verantwoordelijk voelt en op een positieve manier met elkaar omgaat.
De Vreedzame School is een programma voor de basisschool en het is te gebruiken als anti-pestprogramma. Primaire doelgroep is groep 3 t/m 8; ook een programma voor groep 1 en 2 en een programma voor het voortgezet onderwijs (VMBO).
Invoering van De Vreedzame School is altijd een combinatie van een lesprogramma (lessenserie voor alle groepen; wekelijks ca. 30 minuten; per leerjaar een map) en training van leerkrachten (team- en stuurgroepbijeenkomsten mediatortraining). Onderdelen van het programma zijn verder klassenbezoeken en coaching, opleiden en invoeren van leerlingenmediatoren en workshops voor ouders.

De Vreedzame Wijk komt voort uit De Vreedzame School en breidt de aanpak naar alle organisaties die in de wijk met kinderen in de basisschoolleeftijd werken: eerst die dicht bij de school liggen (voorschool, ouders, tussenschoolse opvang), dan die iets verder weg liggen (verlengde schooldag, kinderopvang, wijkwelzijnsorganisatie).

KBRprofileNLKrachtbronnen

Krachtbronnen is een flexibel inzetbaar lespakket voor groep 6, 7 en 8, waarbij burgerschap, levensbeschouwing en sociaal-emotionele ontwikkeling zijn geïntegreerd in één flexibele methode.

Het lespakket van Krachtbronnen bestaat uit lessen voor op het digibord met filmpjes, luisterverhalen en opdrachten; een werk-ervaringsboekje per leerling en een handleiding voor de leerkracht. Daarnaast is er per thema ook een bronnenboekje met gedichten, citaten en inspirerende verhalen bij het thema.
Het lespakket bestaat uit 9 deelthema’s, 3 per leerjaar. Thema’s zijn o.a. Eigen Kracht, Kracht van Samen, Kracht van de Natuur, Kracht van Moed en Kracht van delen.

9697_Kwintessens_Kijkindewijk_2Kijk in mijn wijk

Kijk in mijn Wijk gaat over hoe kinderen in hun eigen leefomgeving staan en hoe ze te leren verantwoordelijk en bewust in hun wijk te wonen. Vooral voor kinderen op de basisschool is de wijk hun basis. Daar wonen zij, gaan zij naar school, doen zij boodschappen met hun ouders en hebben zij vriendjes en vriendinnetjes. De wijk is voor hen het belangrijkste referentiekader voor hun kijk op de wereld.
Kijk in mijn wijk biedt op basis van verschillende werkvormen een stevige basis voor burgerschapsvorming voor het basisonderwijs. Het lesmateriaal breidt zich uit zoals het bewustzijn van de leefomgeving zich telkens uitbreidt. Zowel fysiek als sociaal.
Het lesmateriaal bestaat uit een lesmap met katernen en een website met materiaal voor het digitale schoolbord. Het lesmateriaal is verdeeld in vier bouwen: groep 1-2, 3-4, 5-6 en 7-8 met zes vaste onderwerpen: De mensen in mijn omgeving, Zien en te doen, Milieu, Veiligheid en Nieuws en prettig samenleven begint bij jezelf (actie).

KWR Logo AlgemeenKinderwijkraad

De Kinderwijkraad is een combinatie van een lessenreeks over burgerschap en democratie voor de hoogste groepen en vertegenwoordigers van de leerlingen in de Kinderwijkraad. De leerlingen maken samen plannen voor het verbeteren van de wijk en stemmen op hun favoriete plannen. Vertegenwoordigers van de leerlingen vormen een Kinderwijkraad en gaan de gekozen verbeterplannen voor de wijk realiseren, zie Basisidee en Werkwijze.

Leermiddelenplein: De Kinderwijkraad staat nog niet vermeld (is deels buitenschools).

Maatschappelijke Stage (MaS)

Maatschappelijke stage houdt in dat jongeren in het voortgezet onderwijs vrijwilligerswerk doen als onderdeel van hun schoolcarrière. Op deze manier leren ze hun directe omgeving op een andere manier kennen en leveren ze een actieve bijdrage aan de samenleving. Scholen beslissen zelf of zij een maatschappelijke stage onderdeel willen maken van hun onderwijsprogramma.

Leermiddelenplein: Niet vermeld (niet voor primair onderwijs).

prodemoslogo-590x260Prodemos

ProDemoshet Huis voor democratie en rechtsstaat, legt voor verschillende doelgroepen uit wat de spelregels zijn van de democratie en de rechtsstaat en laat zien wat je zelf kunt doen om invloed uit te oefenen in gemeente, provincie, het land en Europa.

Voor groep 7 en 8 zijn er werkvormen op het gebied van rechtsstaat en democratie; Aan de slag met… is een toegankelijke digitale werkvorm die circa 8 keer per jaar verschijnt. Ook is er een lespakket De Derde Kamer, materiaal voor spreekbeurten en werkstukken, e.d.
Via de website www.kinderverkiezingen.nl kunnen scholen zelf Kinderverkiezingen organiseren. Verder biedt Prodemos politieke excursies (Kinderrondleiding Binnenhof en Ridderzaal voor kinderen van 6 t/m 12 jaar), gastlessen, rollenspellen en lesmateriaal over actuele onderwerpen op het gebied van democratie en rechtsstaat om lessen concreet en levendig te maken, zoals de programma’s Ontdek het Binnenhof en Democracity (educatief rollenspel).

Leermiddelenplein: Prodemos levert geen lesmethode, wel lesmateriaal.

samsambeideSamSam

Samsam is een educatief platform dat wil bijdragen aan de ontwikkeling en opvoeding van kinderen tot wereldburgers, via de tijdschriften Samsam (groep 7 en 8) en Samsam Junior (groep 5 en 6). Wereldburgerschap gaat om kennis over de wereld en betrokkenheid bij ontwikkelingen in én buiten Nederland. Samsam wil kinderen perspectief en hoop op een betere wereld bieden. Samsam biedt positieve, realistische en niet-stereotype verhalen over het leven van kinderen wereldwijd.

Bij elke uitgave van het tijdschrift (5 x per jaar) zit een lesbrief (het Uur van Samsam) met opdrachten om zelf een lesuur en lesdoelen samen te stellen.
Daarnaast is er een digitale nieuwsbrief (5 x per jaar), interactieve website met foto’s, filmpjes, verhalen en informatie, en een Reportersclub waarin leerlingen zelf op onderzoek gaan met opdrachten die aansluiten bij Samsam thema’s.
Eén keer per jaar is er een Samsam webexpeditie van drie weken, ondersteund door het magazine en een gratis dvd.

Facebooktwittergoogle_plusmail